9 Şubat’ta açıklanan 2025 yılı adrese dayalı nüfus kayıt sistemi verileri Türkiye’nin demografik yapısı açısından önemli sinyaller ortaya koyuyor. Verilere baktığımızda Türkiye nüfusunun yaklaşık yarım milyon artarak 86 milyonu aştığını görüyoruz. Nüfus artış hızı ise binde 5 oldu. Ortanca yaş 34,9’a yükselirken yaşlı nüfus oranı da artış gösterdi. Nüfusun kendi kendini yenileyebilmesi için gerekli olan doğurganlık hızı ise 2,1. Ancak Türkiye’de son sekiz yıldır doğurganlık hızı 2,1 seviyesinin altında kalarak sürekli bir azalış göstermekte. O zaman doğurganlık hızı azalırken nüfus nasıl artış gösteriyor diye düşünebiliriz. Bu durumun arkasında da yabancı nüfustaki artışın etkisi göz ardı edilemez nitelikte.

Peki doğurganlık hızının azalması neden önemli?

Doğurganlık hızının sürekli azalma eğilimi göstermesi uzun vadede pek çok alanı etkileyecek yeni stratejilerin ve politikaların ortaya konmasını gerekli kılan bir durum. Nüfusun yaşlanmasıyla birlikte genç nüfusun azalış göstermesi istihdamdan sosyal güvenlik sistemi yapısına kadar pek çok alanı önemli derecede etkileyecek bir sorun. Uzun vadede genç nüfusun azalması ise temelde işgücü arzını azaltarak nitelikli işgücü eksikliği sorununu ortaya çıkarmakta. Nüfusun yaşlanması yaşlı bakım ihtiyacını öncelikli hale getirirken hem sağlık harcamaları hem de emeklilik sistemi üzerinde finansal bir yük oluşturmakta. Bu çerçevede baktığımızda sosyal politika tasarımlarını yeniden şekillendirme ihtiyacı nüfus artış hızını artırabilmek adına ön plana çıkıyor.

Doğurganlık hızının azalmasının ardında yatan temel unsurlar neler?

Kentleşmenin artmasıyla birlikte değişen yaşam tarzı yapısı ve çekirdek ailelerin yaygınlaşması, bireyselleşmenin artış göstermesi, kişisel gelişim ve kariyer odaklı yaşam tarzının öncelikli hale konulması, kadınların işgücüne katılmasındaki artış ve evlenme yaşının yükselmesi, ekonomik belirsizlik, konut fiyatlarındaki artış, çocuk bakım maliyetlerinin yükselmesi ve kreş gibi çocuk bakım hizmetlerinin yetersizliği, ebeveynler için esnek çalışma modellerinin sınırlı olması, gelecek kaygısı gibi pek çok unsur doğurganlık hızının azalmasını önemli ölçüde etkilemekte. Ancak etrafa baktığımda gençlerin artık evlenmeyi maliyetli bulması, evlenmeden evvel biraz birikim yapabilme ya da ev sahibi olabilme amacıyla planlar kurarak evliliği ertelemesi, evlense bile evlilik borçlarını bitirip bir süre birikim yapana kadar çocuk sahibi olmak istememesi ya da ev ekonomisi için karı-koca iki kişinin de çalışmak zorunda olması çocuk sahibi olmayı ikinci plana atan temel sorunlar gibi gözüküyor.

Dünya doğum hızını artırmak adına neler yapıyor?

Fransa’da ucuz ya da ücretsiz kreş imkanları ile ayni ve nakdi destekler artırılmış, anne baba için ücretli ya da ücretsiz izin süreleri uzatılmış. Güney Kore doğum destek projesi ile yeni evlilere sosyal konut sağlamış ve kreş sayılarını artırarak yenidoğan çocuk başı nakit yardım ödemelerini artırmış. Singapur çeşitli bonus programlar uygulamış ve babalık iznini artırmış. Ülke uygulamalarını incelediğinizde bu örnekler gibi birçok politika tasarımı mevcut.

Türkiye’de durum nasıl?

Yakın dönemde evlenme oranını ve doğurganlık hızını artırmak için aile yılı, çeyiz desteği, çocuk başına doğum yardımı gibi çeşitli politikalar ortaya konulsa da bu politikaların ivedilikle artırılması ve yaygınlaşması gerektiği aşikâr. Özellikle çalışan kadınların çocuk sahibi olduktan sonra iş hayatına geri dönüş kaygılarının azaltılması çok önemli bir adım. İzin sürelerinin uzatılması, esnek çalışma saatlerinin getirilmesi, iş güvencesinin artırılması, çocuk bakım hizmetlerinin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması özellikle işe geri dönmek isteyen annelerin kaygılarını önemli ölçüde azaltıcı temel girişimlerin başında geliyor. Ekonomik kaygıların çocuk sahibi olmayı engellediği hanelere yönelik sosyal transferlerin ve güvencelerin artırılması büyük önem taşıyor. Doğrudan maddi desteklerin artırılmasıyla beraber konut politikalarının da geliştirilmesi temel ekonomik kaygıları azaltıcı nitelikte hamleler arasında değerlendirilebilir.

Peki tüm bunlar yeterli mi?

Temelde bakıldığında maddi destekler doğum hızını artırsa da beklenen etkiyi ortaya koyamayabiliyor. Kültürel olarak aile kavramının ve çocuk sahibi olmanın öneminin de vurgulanması önemli bir durum. İlk etapta ekonomik kaygıların ortadan kaldırılması az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler için önemli bir hamle. Aksi taktirde söz konusu politika iyileştirmelerinin gerçekleştirilememesinin uzun vadede nüfus, istihdam ve kamu bütçesi üzerinde büyük maliyetler ortaya koyacağı kaçınılmaz.