Osmanlı’nın ilk anayasası Kânûn-ı Esâsî’nin mimarı, valiliklerinde efsaneleşen bir reformcu ama siyasetin fırtınalı sularında yönünü kaybeden bir sadrazam... Midhat Paşa, imparatorluğun modernleşme sancılarını hayatıyla ve hatta naaşıyla ödeyen o kuşağın en radikal temsilcisiydi.

Tarih bazen bir başarı öyküsüdür, bazen de gerçekleşememiş ideallerin ağır faturası. Türk siyasi tarihinin en dinamik ve belki de en trajik figürlerinden biri olan Ahmed Şefik Midhat Paşa, tam da bu iki kutup arasında gidip gelen bir hayatın özeti gibidir. 1822’de İstanbul’da başlayan yolculuğunun 1884’te Taif’te bir zindanda noktalanması, sadece bir devlet adamının değil, bir imparatorluğun modernleşme sancılarının da hikayesidir.
Valilikteki Deha, Sadaretteki Fırtına
Midhat Paşa denilince akla gelen ilk kavram reformdur. Tanzimat’ın efsane kadrosu Mustafa Reşit, Âli ve Fuat Paşalar tarafından fazla radikal bulunarak bir dönem dışlansa da, onun Tuna ve Bağdat vilayetlerindeki başarısı kariyerinin zirvesidir. Yerel idarede sergilediği vizyon, onu iki kez sadrazamlık makamına taşımıştır. Ancak valilikteki o pratik ve çözüm odaklı başarı, İstanbul’un entrikalarla dolu siyaset koridorlarında aynı karşılığı bulamamıştır. Özellikle saray erkanı ile yolsuzluk ve rüşvet üzerinden girdiği mücadeleler, görevden alınmasının da başlıca sebebi olmuştur.
93 Harbi ve Stratejik Kırılma
Midhat Paşa’nın siyasi kariyerindeki en kritik dönemeç şüphesiz Kânûn-ı Esâsî’dir. İlk Osmanlı anayasasının mimarı olarak, mutlakıyeti kanunla sınırlama hayali kuruyordu. Ancak bu idealist duruş, büyük bir stratejik hata ile gölgelendi. İngiltere’nin desteğine güvenerek padişahın ve yabancı diplomatların uyarılarına rağmen imparatorluğu sürüklediği 93 Harbi, Osmanlı tarihinin en büyük felaketlerinden birine dönüştü. Bu savaş, Paşa’nın II. Abdülhamid’in gözünden düşmesine giden süreci de başlattı.
Taif’teki İnfaz ve Kayıp Kafatası Bilmecesi
1881 yılında Sultan Abdülaziz’e suikast suçlamasıyla kurulan Yıldız Mahkemesi, Midhat Paşa için yolun sonu demekti. İdam cezası Taif’te hapse çevrilse de, üç yıl sonra muhafızları tarafından boğularak öldürülmesi tarihimizin en karanlık sayfalarından biri oldu. Ancak Paşa’nın trajedisi ölümüyle de bitmedi.
Ölümünden 67 yıl sonra, 1951 yılında mezarı Türkiye’ye nakledilmek üzere açıldığında sarsıcı bir gerçekle karşılaşıldı: Midhat Paşa’nın kafatası mezarında yoktu. Tarihi iddialara göre; infazın kanıtı olarak gövdesinden ayrılan başı, bir sandık içinde İstanbul’a gönderilmişti. Akıbeti hala gizemini koruyan bu kayıp kafatası, onun hürriyet mücadelesinin ne denli ağır ve parçalayıcı bir bedelle ödendiğinin en somut, en hüzünlü sembolü olarak tarihe geçti.
Bir Sembolün Dönüşümü
Midhat Paşa’nın naaşı (kafatası hariç geri kalan kemikleri), bugün İstanbul Şişli’deki Abide-i Hürriyet Tepesi’nde ebedi istirahatgahındadır. İsmi bir dönem stadyumlara verilmiş, anayasal düzene geçişin simgesi olarak her daim hatırlanmıştır.
Sonuç olarak;
Midhat Paşa, bazen bir Cumhuriyet hayalcisi, bazen bir darbe lideri, bazen de hürriyet aşığı bir devlet adamı olarak karşımıza çıkar. Onun hikayesi; devlet adamlığında iyi niyetin, stratejik hataların ve hürriyet arzusunun ne kadar ince bir çizgide yürüdüğünün en somut kanıtıdır. Midhat Paşa, imparatorluğun son yüzyılında modernleşmenin en cesur, en hırslı ve başı gövdesinden ayrı düşecek kadar hüzünlü kahramanıydı.