Bartholomeos I, Atina’da yaptığı açıklamada, Heybeliada Ruhban Okulu’nun 54 yıl sonra eylül ayında yeniden açılacağını duyurdu. Bu açıklama sıradan bir eğitim haberi ya da din özgürlüğü gibi sunulabilir. Öyle görmek isteyenler olacaktır. Ama mesele hiçbir zaman sadece bir okul ya da inanç özgürlüğü olmadı.

Ruhban Okulu, 1971 yılında Türkiye’de özel yükseköğretim kurumlarının devlet denetimine alınmasını öngören anayasal düzenlemeler sonrasında faaliyetlerini durdurdu. Yani kapatılmasının sebebi yıllardır anlatıldığı gibi bir inanç yasağı değil, dönemin yükseköğretim sistemiyle ilgili hukuki dönüşümdü. Buna rağmen konu onlarca yıldır uluslararası baskı başlıklarından biri hâline getirildi.

İşte tam burada durup düşünmek gerekiyor.

Neden Türkiye’nin iç hukukunu ilgilendiren bir mesele yıllardır yabancı başkentlerin gündeminde? Neden her dönem ABD’den Avrupa’ya kadar aynı çevreler bu dosyayı yeniden açıyor? Dünyanın birçok yerinde dini özgürlük ihlalleri yaşanırken gösterilmeyen hassasiyet, neden burada gösteriliyor?

Çünkü tartışılan şey bina değil.

Tartışılan şey sembol.

Tartışılan şey statü.

Tartışılan şey Türkiye’nin egemenlik alanı.

Bugün bir okul açılsın deniyor. Yarın bu okulun yalnızca eğitim kurumu olmadığı, uluslararası dini otoritenin merkezi olduğu söylenecek. Sonra aynı başlık başka taleplerle büyüyecek. Uluslararası siyasette süreçler böyle işler. Büyük değişimler çoğu zaman yüksek sesle değil, sembolik adımlarla ilerler.

Meseleyi yalnızca eğitim hakkı ya da inanç özgürlüğü üzerinden okumak saflık olur.

Çünkü okul tartışmasının hemen arkasında yıllardır çözülemeyen başka bir başlık duruyor: Ekümenik meselesi.

Türkiye, Fener Rum Patrikhanesi’ni bu ülke sınırları içinde faaliyet gösteren dini kurum olarak kabul ediyor. Ancak uzun süredir Patrikhane’ye uluslararası ve evrensel bir otorite rolü kazandırılmaya çalışıldığı da açık biçimde görülüyor. Ekümenik sıfatı yalnızca dini kavram değildir. Siyasi sonuçlar doğurabilecek ağırlığı olan bir tanımlamadır.

Çünkü isimler değiştiğinde statüler değişir.

Statüler değiştiğinde beklentiler değişir.

Beklentiler değiştiğinde talepler değişir.

Bu yüzden meseleye ihtiyatla yaklaşmak paranoya değil, devlet aklıdır.

Dikkat çeken bir başka nokta da bu tartışmalara yalnızca milliyetçi ya da muhafazakâr çevrelerden değil, Türkiye’deki bazı Hristiyan kesimlerden de mesafeli yaklaşılmasıdır. Kaygı, dini özgürlükten çok belirli kurumların uluslararası siyasi ağırlığının artırılması ihtimali üzerinde yoğunlaşıyor. Benzer şekilde, Papa'nın İznik ziyareti de yalnızca inanç turizmi veya dini sembolizm üzerinden okunmuyor. Tarihi dini merkezler üzerinden verilen mesajların diplomatik ve jeopolitik anlamlar taşıyabileceğini hatırlatmak gerekiyor. Çünkü bu coğrafyada din ile siyasetin tamamen birbirinden ayrıldığına inanmak, çoğu zaman uluslararası ilişkilerin gerçek doğasını görmezden gelmek anlamına geliyor.

Bir başka başlık daha var. O da Lozan Antlaşması.

Lozan, bu ülkenin tapu senedi diye anlatıldı yıllarca. Azınlıkların hukuki statüsü de bu çerçevede şekillendi. Şimdi insan sormadan edemiyor; Ruhban Okulu üzerinden açılan yeni tartışmalar yıllar içinde Lozan’ın yorum alanını değiştirecek yeni siyasi zemine dönüşür mü?

Çünkü uluslararası ilişkilerde hiçbir kavram yerinde durmaz. Her kavram yeniden yorumlanır. Her yorum zamanla yeni hak iddialarına dönüşebilir.

Rahatsız eden nokta tam da burada.

Türkiye’nin kendi iç meselesi olması gereken bir konu, yıllardır dış dünyanın takip ettiği diplomatik dosyalardan biri hâline gelmiş durumda. Bu durum bile tek başına soru işaretidir.

Bir ülke kararlarını özgür iradesiyle alıyorsa sorun yoktur.

Ama kararlar sürekli dış beklentiler eşliğinde tartışılıyorsa, orada egemenlik konuşulur.

Kimse inanç özgürlüğüne karşı çıkmıyor.

Kimse insanların dini eğitim almasına itiraz etmiyor.

İtiraz edilen şey her seferinde aynı yöntemin işletilmesi.

Önce mesele hak ve özgürlük başlığına indirgeniyor.

Sonra semboller büyüyor.

Ardından statüler değişiyor.

En sonunda başlangıçta konuşulmayan yeni başlıklar ortaya çıkıyor.

Bu yüzden Ruhban Okulu meselesine sadece okul demek mümkün değil.

Devletler bazen toprak kaybetmeden de alan kaybeder.

Kavramlar değişince sınırlar aynı kalsa bile egemenliğin anlamı değişmeye başlar.

Geçen yıl Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın, ABD Başkanı ile görüşmesi öncesinde Ruhban Okulu için “Üzerimize ne düşerse yapmaya hazırız” açıklaması yapması da bu tartışmayı daha kritik hale getiriyor. Çünkü mesele gerçekten egemenlik ve tarihi hassasiyetlerse, Türkiye’nin kırmızı çizgileri Washington’da sorulan bir sorunun ardından değil, Ankara’nın kendi iradesiyle belirlenmelidir. Devlet yönetmek, dış beklentilere göre pozisyon almak değil, gerektiğinde o beklentilere mesafe koyabilmektir.

En nihayetinde asıl soru hâlâ ortada duruyor;

Türkiye kendi kırmızı çizgilerini kendisi mi çizecek, yoksa yıllar içinde o çizgiler dışarıdan yeniden mi tarif edilecek?