Türkiye’de dış politikayı anlamak için uzun analizlere gerek yok, bir Schengen vizesi almaya çalışmanız yeterli.

Son yıllarda Türkiye’de dış politika tartışmaları genellikle büyük kavramlar etrafında dönüyor: stratejik otonomi, bölgesel güç, çok boyutlu diplomasi… Televizyon ekranlarında, zirve fotoğraflarında ve resmi açıklamalarda Türkiye’nin ne kadar etkili bir aktör olduğu sık sık vurgulanıyor. Ancak bu büyük anlatının dışında, sessiz ama son derece somut bir gerçeklik var: Konsolosluk kapılarının önünde bekleyen vatandaşlar.

Bugün Avrupa Birliği ülkelerine gitmek isteyen sıradan bir Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı için süreç oldukça yorucu. Aylar sonrasına verilen randevular, bitmek bilmeyen evrak listeleri, artan ret oranları… Üstelik tüm bunlar sadece turistik bir seyahat için. Kısa bir tatil planı bile çoğu zaman ciddi bir bürokratik mücadeleye dönüşüyor. Bu tabloyu sadece teknik bir yoğunluk ya da geçici bir aksaklık olarak görmek ise meseleyi hafife almak olur.

Ama mesele artık sadece tatil planlarının aksaması değil. Konseri planlanmış bir sanatçının sahneye çıkamaması, uluslararası bir kongrede konuşma yapacak bir akademisyenin davetli olduğu kürsüye ulaşamaması, bir iş insanının aylar öncesinden ayarladığı toplantıya katılamaması… Bunlar istisna değil, giderek daha sık karşılaşılan durumlar. Hatta öyle ki insanlar artık vize alabilmek için kendi şehirlerinde randevu bulamayınca farklı şehirlerde şansını zorlamaya başlıyor. Tabii bunun için adres gibi farklı işlemlerle uğraşmak zorunda kalıyor. Ayrıca çoğu kez de gitmek istedikleri ülke değil de daha az tercih edilen ülkelere başvuru yapıyorlar. Bu da önce o ülkeye girip çıkmayı yani ekstra zaman ve para harcamayı gerektiriyor. Anlayacağınız vize almak, planlı bir süreçten çok, neredeyse bir fırsat kovalamaya dönüşmüş durumda.

Çünkü vize meselesi aslında dış politikanın en sade, en filtresiz yansımasıdır. Diplomatik ilişkiler ne kadar iyi olursa olsun, bunun günlük hayatta bir karşılığı yoksa, o ilişkinin gerçek niteliğini sorgulamak gerekir. Liderler düzeyinde verilen pozlar, yapılan görüşmeler, kurulan cümleler… Bunların hepsi önemlidir. Ama bir ülkenin vatandaşının başka bir ülkenin kapısından ne kadar kolay geçebildiği, çoğu zaman tüm bu söylemlerden daha fazla şey anlatır.

Burada ortaya çıkan çelişki dikkat çekici. Bir yanda stratejik ortaklık vurgusu, karşılıklı çıkar ilişkileri ve diplomatik diyaloglar; diğer yanda ise vize kuyrukları, belirsizlikler ve artan güvensizlik hissi. Bu iki tablo aynı anda var olabiliyorsa, ortada ya anlatılmayan bir gerçeklik ya da abartılan bir başarı hikâyesi vardır.

Elbette vize politikaları sadece siyasi ilişkilerle açıklanamaz. Güvenlik kaygıları, düzensiz göç, ekonomik faktörler ve başvuru yoğunluğu gibi pek çok unsur bu süreci etkiler. Ancak bu faktörlerin kendisi de zaten dış politikanın bir parçasıdır. Yani mesele teknik değil, doğrudan politiktir.

Asıl dikkat çekici olan ise bu durumun giderek normalleşmesi. İnsanlar artık aylarca randevu beklemeyi, belgelerle uğraşmayı ve ret ihtimalini kabullenmiş durumda. Oysa bu, sıradan bir prosedür değil, bir ülkenin uluslararası sistemde nasıl algılandığına dair güçlü bir göstergedir. Güçlü bir ekonomi, öngörülebilir bir sistem ve güven veren bir dış politika, vatandaşın hareket alanını genişletir. Tersi durumda ise kapılar yavaş yavaş kapanır.

Bu noktada şu soruyu sormak gerekiyor: Dış politikadaki başarıyı nasıl ölçüyoruz? Zirvelerde kurulan cümlelerle mi, yoksa vatandaşın yaşadığı deneyimlerle mi?

Bu tablo değişmediği sürece, vize kuyrukları sadece bir bürokrasi sorunu olarak kalmayacak, Türkiye’nin dünyayla kurduğu ilişkinin sınırını çizmeye devam edecek. Dış politika söylemleri ne kadar iddialı olursa olsun, vatandaşının hareket alanı daralan bir ülkenin küresel etkisi de sınırlı kalır. Hal böyleyken ne bölgesel liderlikten bahsedebiliriz ne de dünyada büyüyen bir güç olduğumuzu söyleyebiliriz.